Bir “Babaya İsyan Eden Oğul” Öyküsü Daha: Theodor Reik

Yazacağım bir kitap bölümü için Freud’un “düz bir şekilde asılı duran dikkat” (evenly suspended attention) (1) kavramı üzerine yazılar okurken, bir tane daha “babasına isyan eden oğul” (Theodor Reik) öyküsüne rastladım. Öğrendiğime göre, Freud’un elinde büyüyen, bir dönem ondan para desteği alan, hatta o sıralardaki Avusturya yasalarına göre hekim olmadığı halde psikanaliz uyguladığı için bir yargılamayla karşılaştığında Freud tarafından savunulan (2) Theodor Reik, Freud’un psikanalitik terapide analistin uyması gereken kurallardan biri olarak tavsiye ettiği “düz bir şekilde asılı duran dikkat” (evenly suspended attention) kavramını eleştirmiş, böyle bir şeyin mümkün olmadığını, dikkatin asla düz bir şekilde asılı kalamayacağını iddia etmiş ve “serbestçe yüzen dikkat” (freely floating attention) kavramını önermişti (3). Daha sonra gelen psikanalitik geleneğin Freud’dan çok Reik’in tavsiyesine uymayı tercih etmesi tarihin ilginçliklerinden biridir (4).

Psikanaliz literatürüne önemli katkılarda bulunmakla kalmayıp, özellikle ABD’ye taşındıktan sonra hekim olmayanların psikanaliz uygulamasına dair engellerin kalkmasında önemli bir rol oynayan Reik’in hayatını kısaca özetleyelim (5, 6): 

1888’de Viyana’da doğdu, 1969’da New York’ta öldü. 1906’da (18 yaşında) girdiği Viyana Üniversitesi’nde Psikoloji, Fransız ve Alman Edebiyatı eğitimi aldı. 1910’da (22 yaşında) Freud’la tanıştı. 1912’de (24 yaşında) Viyana Psikanaliz Derneği’nin üyesi oldu ve aynı yıl ilk psikanalitik teziyle (Flaubert’s “Temptation of St. Antony”) doktora derecesini aldı.

1914-1915 yıllarında (26-27 yaşlarında) Karl Abraham ile analize girdi. 

10 yıl Viyana’da pratik yaptı ve bu sırada o kadar çeşitli konularda yazılar yazdı ki, Freud sonunda dayanamayıp “Niye her yere burnunu sokuyorsun? Sadece bir konu seç, onu çalış” dedi (Natterson, 1966) (7). 

1928-1934 yılları arasında Berlin Psikanaliz Enstitüsü’nün ünlü öğretmenlerinden biri oldu.

Nazi dehşetinden dolayı önce Hague’a (Hollanda), daha sonra New York’a (ABD) geçti. Tıp camiasından olmayan bir analist olduğu için New York Psikanaliz Derneği’ne tam üyeliğe kabul edilmedi. O da 1948’de çevresindekilerle birlikte Ulusal Psikanaliz Derneği’ni (National Psychological Association for Psychoanalysis) kurdu ve ABD’de tıp dışı analizle ilgili yayınlar yapan başlıca kişi oldu.

Hayatının birçok döneminde mali güçlükler yaşadı. Abraham ve Freud tarafından ücretsiz tedavi edildi. Bir süre Freud’dan ayda 200 mark destek aldı.

Hayatının sonuna doğru sakal bırakarak Freud’a benzemeye çalıştı, çocukluktan yaşlılığa kadar Freud fotoğraflarıyla çevrili, alçakgönüllü bir hayat yaşadı.

Freud’un metinlerine ilk ve en önemli katkısı, yukarıda değindiğim, onu savunmak üzere yazılmış olan Amatör Psikanalizi’ydi. 1. Dünya Savaşı sırasındaki siper savaşlarında yaşadığı deneyimler Freud’un 1919’da yayımlanan ünlü Tekinsiz (The Uncanny) makalesine ve birkaç yıl sonra 1924’te yazılan ve 1924’te yayımlanan Dehşet Korku (Dread) metnine katkıda bulundu.

Dipnotlar

1.  “Düz bir şekilde asılı duran dikkat” benim çevirim. Genellikle “eşit bir şekilde asılı duran dikkat” de deniyor.  Daha sonra “eşit bir şekilde havada duran dikkat”, “eşit bir şekilde yüzen dikkat” gibi birçok ad verilmiş. Dikkatin aşağı yukarı oynamadan, belli bir konuya odaklanmadan, sanki dinlemiyormuş gibi düz bir şekilde havada durduğunu hayal ederek kavramın bu çevirisi önerdim.
2. Freud çok bilinen “Amatör Analizi” yazısını Avusturya’nın şarlatanlık yasaları uyarınca tıp uygulaması yaptığı için yargılanan Reik’i savunmak için yazdı.
3. En ünlü kitabı bu konuyla ilgilidir. Reik, T. (1948). Listening With the Third Ear: The inner experience of a psychoanalyst. Grove Press.
4. Epstein, M. (1984). On the Neglect of Evenly Suspended Attention. Journal of Transpersonal Psychology, 16(2): 193-205.
5. Encyclopedia.com. Theodor Reik. https://www.encyclopedia.com/people/medicine/psychology-and-psychiatry-biographies/theodor-reik (Şubat 2026’da indirildi.)
6. Wikipedia contributors. (2025, November 9). Theodor Reik. In Wikipedia, The Free Encyclopedia. Retrieved February 22, 2026, from https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Theodor_Reik&oldid=1321301455.
7. Natterson, J. M. (1966). Theodor Reik: Masochism in modern man. Franz Alexander, S. Eisensten, Martin Grotjahn (Es), Psychoanalytic Pioneers içinde (sa. 249-264). Basic Books.