Bu yazıda neurosciencenews.com sitesinde yayımlanan bir çalışmanın özetinden¹ yola çıkarak bir tür beyin dalgası biçimi olan K-komplekslerine değineceğim.

Beyin uyurken de çevreyi takip etmeye devam eder. Beynin bunu nasıl başardığının bir örneği, tanınan sesler yerine tanınmayan seslere seçerek tepki vermektir. Bunu gösteren bir çalışmada tanıdık seslere kıyasla tanınmayan sesler daha fazla K-kompleksler uyandırmıştır. KK-kompleksler uyku sırasındaki duyusal çalkantılarla ilişkili bir tür beyin dalgasıdır. Tanıdık sesler de K-komplekslerini tetikleyebilir, ancak, sadece tanınmayan seslerin tetikledikleri beyin faaliyetinde duyusal işlemeyle bağlantılı geniş ölçekli değişmeler olur. Beynin tanınmayan seslere yönelik tepkileri gece ilerledikçe daha az sık ortaya çıkar ve ses daha tanıdık hale gelir (ki bu da beynin uyku sırasında hâlâ öğrenebildiğini gösterir).

Bu kısa çalışma özetinden yola çıkarak “Uyku sırasında neden yataktan düşmeyiz?” sorusunu yanıtlamaya çalışalım:

Uzun yolda araba kullanırken en tehlikeli anların düz yolda uzun süre seyir sırasında ortaya çıktığı söylenir. Neden? Çünkü beyin normalde etkin ve otomatik bir şekilde çevreyi tarar, çevreden örnekler alır, bunları işler ve sürekli, dinamik bir durum değerlendirmesi yapar. Böyle bir işleyiş sırasında yeni uyaranlar her zaman önceliklidir, çünkü beynin bu yeni uyaranları hemen değerlendirerek bunların organizmaya yönelik bir tehlike mi, yoksa organizmanın yararına bir şey mi olup olmadığını anlaması gerekir. Dolayısıyla, çevre ve çevreden gelen uyaranlar değişmedikçe beynin sürekli ve çok etkin çalışması gerekmez, çünkü organizmanın ve onu hayatta tutma göreviyle evrilmiş olan beynin çalışma ilkesi, işini yaparken olası en az enerjiyi harcamaktır. Bu saptamaların en somut örneğini, duyu organlarının çalışması sırasında gözlemlemek mümkündür. Kafamızda daha iyi canlandırmak için örnek olarak işitmeyi konuyu kısaca açıklamış olayım.

Bütün duyularımızda olduğu gibi, işitme duyumuz da sadece bizi hayatta tutacak olan sesleri algılamaya yetecek şekilde evrilmiştir. Bunun sonucu olarak, doğada mevcut seslerin ancak belli bir yelpazesini algılar, diğer sesleri duymayız. Her türün evrimi ayrı olduğundan, farklı türlerin sesleri algılama keskinliği de değişir. Örneğin, filler çok düşük frekanslı sesleri işitebilirler ve bu yetenek onların çok uzak mesafelerde iletişim kurmalarına imkan verir. Fareler bizim işitme sistemimizin epey dışındaki frekanslarda iletişim kurabilirler. Yarasalar sadece radar gibi sesler yayarak çevreden gelen yansımalara göre ortamı algılarlar, vs. 

Dahası, aynı ses hep aynı şekilde de işitilmez. Sesleri alıp sinirsel sinyale dönüştüren tüy hücreleri, aynı ses gelmeye devam ederse, bir süre sonra daha az uyarılabilir hale gelirler. Bu nedenle, örneğin, evimizde otururken başlangıçta bizi epey rahatsız eden bir inşaat gürültüsü, bir süre sonra, dikkatimizi özellikle yöneltmezsek, bilinçli olarak işitilmez olur.

İşte biz uyurken de çalışmaya devam eden duyu organları, tıpkı uyanıkken olduğu gibi, uyaranları almaya ve beyin de bunları işlemeye devam eder. Ancak, bu kez etkin bir şekilde çevreden örnekler alarak işlemek yerine, daha edilgin bir şekilde, gelen uyaranları değerlendiriyor olabilir. Bu durumda, tehlike sinyallerinin değerlendirilmesi daha büyük önem kazanır. İşte yukarıda sözü edilen ve K-kompleksleri adı verilen beyin dalgaları, beyin uyurken beklenmedik bir uyaranla karşılaştığında verdiği tepkinin (“asayiş berkemal, uyumaya devam et”) dışarıdan (kafatasından) ölçülen elektriksel ifadesidir.  Bu uyaran genellikle Non-REM uykunun 2. evresinde kendiliğinden ortaya çıkabilirse de, beklenmedik bir ses, cilde bir bir temas gibi dışsal bir uyaran ya da soluk alıp verme sırasındaki bir duraklama gibi içsel bir uyaranla da tetiklenebilir.

Özetle, evet, beyin temel olarak bilinçsiz düzeyde çalışan bir organdır, ve bilinçli faaliyet beynin çalışmasının sadece küçük bir kısmını oluşturur. Ve evet, uyurken de etrafı algılamaya devam ederiz, bu yüzden de yataktan düşmeyiz. (Genellikle!)

1. Beyin Uyku Sırasında Dikkatini Tanımadığı Seslere Yöneltir (The Brain Pays Attention to Unfamiliar Voices During Sleep) https://neurosciencenews.com/voice-sleep-attention-199925/ ↩︎